Cultuur in de Spiegel - Theorie

Inleiding | Met CiS aan de slag | Theorie | Onderzoek | Wie | Nuttige links en documenten | Nieuws | Information in English | Contact

 

Inleiding

Cultuurtheorieën en wetenschappelijk onderzoek over cultuur gaan er sinds ongeveer een halve eeuw steeds nadrukkelijker van uit dat we cultuur niet mogen zien als een verzameling van objecten en producties. Het kenmerkende van cultuur zit in de betekenis die mensen er aan geven. Anders gesteld: cultuur is niet het schilderij aan de muur of de gekostumeerde acteur op het podium, maar de betekenis, het gevoel, de indruk, ... die zij maken op de museumbezoeker, het publiek, de recensent, de leerling, de samenleving. Die betekenissen, gevoelens, indrukken, ... liggen echter niet vast in de objecten en producties. Ze zijn ook niet statisch, maar erg veranderlijk. 

Cultuur moet daarom vooral worden gezien als een proces van omgaan met en interpreteren van de omringende wereld. Hoe iemand dat doet, zegt iets over die persoon. Waarom vindt de ene persoon een schilderij aangrijpend en de andere net niet? Het antwoord op deze vraag ligt niet zozeer in het schilderij als kunstobject, want dat is voor beide hetzelfde.

Het heeft vooral te maken met het verschil in de verbeelding, de persoonlijke visie, het referentiekader, de kennis, de ervaringen van de individuen. Reflectie hierover is belangrijk. In die optiek vormt cultuur een spiegel voor ons denken. In wetenschappelijke termen heet dit het vermogen tot cultureel zelfbewustzijn. Cultuureducatie helpt om dat vermogen aan te scherpen.

 

Cultuur in de Spiegel

Het uitgangspunt van het onderzoeksproject Cultuur in de Spiegel - Vlaanderen is de cultuurtheorie van Prof. dr. Barend van Heusden van de Rijksuniversiteit Groningen. In zijn publicatie "Cultuur in de Spiegel, naar een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs", het zogenaamde "zwarte boekje", zet hij de theorie uiteen.

 

Bekijk de beknopte videopresentatie van de theorie.

Lees de theorie in een notendop.

Bekijk de lezing van Barend van Heusden op 25 augustus 2015 in de Brusselse KVSwaarin hij zijn cultuurtheorie presenteert aan de Nederlandstalige cultuureducatieve sector.

 

Korte videopresentatie

 

 

 

Theorie in een notendop

Het onderzoeksproject Cultuur in de Spiegel - Vlaanderen neemt de cultuurtheorie ‘Cultuur in de Spiegel’ van Prof. dr. Barend van Heusden als uitgangspunt. Deze theorie gaat uit van een brede, door de cognitiewetenschappen geïnspireerde definitie van (menselijke) cultuur: cultuur is het proces van betekenisgeving, aangestuurd door de spanning tussen wat we al weten en de steeds veranderende werkelijkheid. Cultuur is daarmee een proces waarover een individu controle heeft, maar wordt tegelijk in belangrijke mate gedreven door emotie en intuïtie.

Cultuur als proces van betekenisgeving is samen te vatten als ‘cultureel bewustzijn’ of ‘cultuur-in-ruime-zin’. De theorie ziet dat proces als één van de basiselementen van het onderwijs in het algemeen. Het volledige onderwijsgebeuren is in die optiek onderwijs in cultuur-in-ruime-zin.

Het specifieke van cultuureducatie binnen het onderwijs is dat het vooral gaat om het reflecteren over ‘cultuur-in-ruime-zin’. Die reflectie leidt tot een - in de eerste plaats persoonlijk maar ook gezamenlijk - cultureel zelfbewustzijn of culturele metacognitie. Cultuureducatie leert met andere woorden het individu na te denken over zijn of haar eigen individuele en collectieve betekenisgeving.

Het ontwikkelen van die reflectie in al zijn facetten is volgens de theorie een essentieel ingrediënt van cultuureducatie. Aan het ontwikkelen van die reflectie op cultuur, koppelt de theorie vier culturele basisvaardigheden:

  • Waarneming (voelen, luisteren, kijken, ruiken, smaken) en de reflectie op waarneming.
  • Verbeelding (omzetten van waarneming in beelden: fantasie, kunst, … waardoor op basis van herinnering en ervaring nieuwe mogelijkheden worden gemaakt) en de reflectie op verbeelding.
  • Conceptualisering (het doorvertalen van waarneming en verbeelding in abstracte concepten: taal, symbolen, …) en de reflectie op conceptualisering.
  • Analyse (het ontdekken van logica, structuren, modellen…) en de reflectie op analyse.

Cultuur vergt echter ook steeds een bepaalde drager. Elke vorm van reflectie maken we immers in een bewust gehanteerd medium of taal (bv. een artistieke taal). Het is de manier waarop cultuur tastbaar, hoorbaar, … kortweg waarneembaar wordt. De theorie deelt de vier cultuurdragers als volgt in:

  • Het lichaam (bv. gebaren, klanken, rituelen, …)
  • Voorwerpen (bv. een trommel, een kledingsstuk, een gerecht, …)
  • Taal (gesproken en geschreven)
  • Grafische symbolen (tekeningen, plaatjes, schema’s, foto’s, video, …)

Cultuur en de reflectie op cultuur krijgen dus vorm in en met verschillende cultuurdragers.

Samengevat kunnen we stellen: alle onderwijs is onderwijs “in” cultuur, maar cultuureducatie is educatie “over” cultuur en in cultureel zelfbewustzijn.

Kunsteducatie is een onderdeel van cultuureducatie, het is educatie in cultureel zelfbewustzijn door gebruik van de basisvaardigheid verbeelding en dat kan met gebruik van allerlei media (het lichaam voor dans, een voorwerp bij beeldende kunst, enz.).
 

Uiteenzetting Barend van Heusden

Deze uiteenzetting gaf Barend van Heusden in het Vlaams parlement op 9 februari 2017.

 

 

Bekijk de lezing van Barend van Heusden op 25 augustus 2015 in de Brusselse KVS, waarin hij zijn cultuurtheorie presenteert aan de Nederlandstalige cultuureducatieve sector.